Авебдаҟьа  арҿыцра апроцесс мҩаҧысуеит

Қырҭтәыла ахада иофициалтә вебдаҟьа

Апрессмаҵзура   Ажәабжь ҿыцқәа   Қырҭтәыла ахада лықәгылара адискуссиаҿы "Апандемиа аан Қырҭтәыла иаиуз аҧышәа: аҳасабтәқәеи, алша

Қырҭтәыла ахада лықәгылара адискуссиаҿы "Апандемиа аан Қырҭтәыла иаиуз аҧышәа: аҳасабтәқәеи, алшарақәеи, ҧхьаҟа ицо амҩеи"

"Аковидкризис, егьырҭ атәылақәа реиҧшҵәҟьа, Қырҭтәылазгьы иуадаҩӡаз ҧышәаран. Аха, ҳара ари аҧышәара қәҿиарала ҳахысит ҳәа сҳәар сылшоит. Ари авирус агәреибагареи адемократиеи азы аҧышәара ҳзымҩаҧнагеит. Агәреибагара аганахьала иишаны ҳхы мҩаҧаагеит - ззанааҭ здыуа аепидемиологцәеи, қәҿиарала аус зуаз аиҳабыреи, аҭакҧхықәра ду аазырҧшыз ауаажәлари.

Агәабзиарахьчара асектор иреиҕьу аекспертцәа ргәаанагара шьаҭас иҟаҵаны аиҳабыра ирыдыркылоз аӡбрақәеи, ажәлар абарҭ аӡбрақәа рахь иаадырҧшыз агәрагареи акәымзҭгьы, ҳара ари аҧышәа ҳзыҭиуамызт. Қырҭтәыла хәыҷуп. Абарҭ х-компонентк қәҿиарала рхархәара ауп абри аҩыза ақәҿиара ҳзаазгаз. Аха, ҳара, ари ақәҿиара ҳаналацәажәо хәыҷык рҽаанаҳкылароуп, избанзар ҳаҧхьаҟа иҟало аӡәгьы издырӡом. Ҳара ҳдемократиагьы ҳҧышәеит, еизышәоу аҭагылазаашьақәа реиқәырәшара ҳалшеит ҳәа сгәы иаанагоит, егьырҭ атәылақәа рацәа ҳреиҧшымкәа, аҷыда ҭагылазаашьа аан инеизакны атәыла зегьы ҳмыркит: Акоменданттә сааҭи аҽыҧхьакреи усҟаҟ иџьбарамызт, апандемиа аларҵәара аҽацәыхьчара амзызла акарантин аконкреттә ҭыҧқәа мацараҿ иҟан, аҷыда ҭагылазаашьа иаамҭаны иаҧыхын,  жәларбжьаратәи аиҩызарагьы абарҭ ақәҿиарақәа зегьы иазхарҵеит. Зегьы реиҳа ихадоу, абарҭ апроцесқәа рыбзоурала, ажәлар иаҳа рхы агәра рго иалагеит, абри аҩыза иуадаҩӡаз аҭагылазаашьа ирласӡаны ақәҿыҭра рылшеит. Ақырҭуа жәлар, ашәышықәса рацәа рыҩнуҵҟа, имаҷымкәа аибашьрақәа ирхысхьеит. Уажәгьы, аҷыда ҭагылазаашьа аан, ачҳара ду аадырҧшит.

Ҳара даараӡа ахә ҳшьоит Евроеидгылеи, жәларбжьаратәи аиҿкаарақәеи, афинанстә аиҿкаарақәеи рҟынтә иҳауз агуманитартәи, аекономикатәи, афинанстәи цхыраара. Ҳара ҳзы аҵакы ду амоуп Евроеидгыла ала  Қырҭтәыла ишәарҭам 15 ҳәынҭқарра рсиа анҵара афактгьы.

Уи алагьы иубарҭоуп Қырҭтәылеи Европеи дара-дара рзы аныҟәаратә ҭыҧқәа мацара шракәым, ари аӡбара даҽазнык аанарҧшит Европа ҳара ишҳадгыло, уи ҳаҧхьаҟагьы инагӡахароуп, авакцина ианаҧырҵалак,  атәылақәа зегьы уи ахархәара алшара рымазароуп. Ҳара, атәыла аҩнуҵҟагьы анҭыҵгьы авакцинеи агәабзиарахьчара иазку абжьагарақәеи рдескридитациа иазку иарбанзаалак акампаниа ҳҽацәыхьчароуп.  Уи иаҳзеиҧшу ҳасабтәуп ҳәа сгәы иаанагоит.

Апандемиа аан хәы змам ароль назыгӡаз ақырҭуа агәабзиарахьчаратә система ҳаҭырла сахцәажәар сҭахуп. Агәабзиарахьчаратә система акоронавирус аҿагылараҿы иамаз ақәҿиарақәа мацара ракәӡам иазгәаҭатәу. Уи, С агепатит аҧыхра апрограмма уҳәа, Қырҭтәыла агәабзиарахьчара ауниверсалтә система ақәҿиарақәа рацәа иреиуп.  

Ахырхарҭа рацәа рыла иалкаау ҳгәабзиарахьчаратә система қәҿиарала акоронавирус  аҿагылара алшеит. Ҳәарада, агәабзиарахьчара асистема хырхарҭақәак рҿы аиҭакрақәа мҩаҧгатәуп. Шәара ибзианы ижәдыруеит ҳара ахәыҷқәа ронкологиа хшыҩзышьҭра ду шазаауа, хаҭала сара ари азҵаара даараӡа сазҿлымҳауп.

Иара убас, иаҵшьны иазгәасҭар сҭахуп Лугар илабораториа аусура - апандемиа аетапқәа зегьы раан уи аусушьа иреиҳаӡоу ахәшьара аҭатәуп, ҳара ари аинститут адискридитациа иазку аҽазкрақәа зегьы ҕәҕәала ҳарҿагылоит. Ҳара абарҭ ақәҿиарақәа рыхьчара ҳалшароуп, аҩбатәи ацәқәырҧеи иџьбароу аҧкрақәа реиҭашьақәыргылареи ашәарҭара ҳҽацәыхьчароуп.

Гәҽанызаарыла ҳхы мҩаҧаагоит, аҳәаақәа зегьы иаразнакҵәҟьа ааҳмыртит, арегион аҿы аепидемиологиатә ҭагылазаашьа амшала ахбарсҭатә аҳәаақәа ааҳмыртит, цәыббразы ашколқәа раартра азгьы аӡбара ҳадҳамкылеит. Апандемиа қәҿиарала аҿагылара инаваргыланы, аполитикатә ганахьлагьы ҧхьаҟацара  ҳаҿуп. Аконституциатә ҧсахрақәа ҳадаҳкылеит. Аханатә ари апроцесс даараӡа иуадаҩын, аха, ҭагалан адемократиатә алхрақәа рымҩаҧгаразы, абарҭ аиҭакрақәа хымҧада имҩаҧгатәын, убри ала ари апроцесс қәҿиарала ихыркәшан.

Акоронавирус аҿагылара аус аҿы еиҧшҵәҟьа, аполитика аҿгьы иҳамоу ақәҿира жәларбжьратәи ҳпартниорцәеи ҳареи ҳусеицура иабзоуроуп. Алҵшәа бзиа аиуреи аиқәшаҳаҭхареи аус аҿы ароль ду нанагӡеит  адипломатиатә уаажәларреи афасилитатор ацҳаражәҳәаҩцәеи рылахәызаара.

Згәыдурала иазгәасҭар сҭахуп, аибарххара зхылҵыр зылшоз, атәылаҿы имҩаҧысуаз апроцессқәа ирҧырхагахоз аҭагылазаашьа ацәцара амзызла, ахада иинститут ари аус аҿы  иаамҭаны ахатә роль нанагӡеит.  

Атәыла аҩнуҵҟа аҭышәынтәала аиҷаҳареи адеполитизациа аиқәыршәареи ауп усҟангьы, ҳаҧхьаҟа, алхрақәа раангьы  хықәкыс исымазаауа. Апропорциатәи амажоритартәи аҧҟарала иалыруха апарламент алахәылацәа рыбжьара абаланси, Аусеицуреи Ашәарҭадареи азы Европатәи Аиҿкаара адемократиатә институтқәеи, Ауаҩытәыҩса изинқәа рофиси (ODIHR) рыбжьагарақәа рынагӡареи, иацҵаны имҩаҧгоу аиҭакрақәеи (зегьы реиҳа илаҟәу абариер, аҳәса рзы аквотақәа, адефинанстә система ҿыц) рыбзоурала, ииашоу, зхы иақәиҭу, адемократиатә алхрақәа рымҩаҧгара ҳалшоит. Инеизакны иуҳәозар, Қырҭтәыла имҩаҧысуа аполитикатә процессқәа  акоронавирус рҧырхагамхеит.

Ҳара иҳалшо зегьы ҟаҳҵоит ари авирус алхратә амзаргьы иаҧырхагамхарцаз. Сара, хаҭала, ари ахырхарҭала аус зуеит, атәылауаа зегьы, акгьы иацәымшәакәа алхрақәа рахь ицарцаз, абжьыҭиреи ашәарҭадаратә ҭагылазаашьақәеи ирызкны инарҭбаау аинформациа роуеит. Апарламенти Агәабзиарахьчара аминистрреи, аковид аепидемиа аан алхрақәа мҩаҧызгаз атәылақәа рҧышәа рхы иархәаны, алхырҭақәеи алхыҩцәеи рзы ишәарҭам аҭагылазаашьақәа реиқәыршәаразы аус шыруа здыруеит.

Аха, ари аҧышәа иаанагом аусқәа зегьы бзианы ицоит,алхрақәа рҟнынӡа уадаҩрада, проблемак ҳамамкәа  ҳнеиуеит ҳәа.

Аковид инаваргыланы, егьырҭ апроблемақәагьы иҟоуп. Рыцҳарас иҟалаз, атәыла аҭышәынтәалара иаҧырхагахар зылшо амчқәа иҟоуп. Сара Лугар илабораториазы иҟаҵаз ажәыларақәа срыхцәажәахьеит. Апандемиа аҿагылара аганахьала ари алабораториа хәы змам аусура мҩаҧнагоит. Аҵыхәтәантәи ҩымчыбжь рыҩнуҵҟа ҳтәылауаа есымша имҵадырсуеит, абордеризациа апроцесс инагӡоит, аушьҭратә пунктқәа иааҟәымҵӡакәа раартреи раркреи иаҿуп, убри амшала, импыҵахалоу аҵакырадгьылқәеи административтә цәаҳәеи рҟны инхо ҳуааҧсыра ргуманитартә ҭагылазаашьа зеиҧшҟамлац ала ицәгьоуп.

Апандемиа шыҟоугьы, административтә аҳәааҿы аибарххара еиҭалагеит, абарҭ афактқәа даҽазнык иаадырҧшуеит адеескалациеи аимак аҭыҧқәҵареи азы ЕАР амаӡаныҟәгаҩ хада иҟаиҵаз ааҧхьара шынамгӡо. Акоронавирус аҿагылара аганахьала атәылаҿы иҟоу ақәҿиарақәеи, адемократиатә прогресси,  арегион аҿы аҭышәынтәалареи згәамҧхо иҟоуп, уи даараӡа саргәамҵуеит, сара исылшо зегьы ҟасҵоит атәыла аҩнуҵҟагьы  анҭыҵгьы абарҭ аихьӡарақәа ак рҧырхагамзарц азыҳәан. Атәыла аҭышәынтәаларазы ахәдықәҵаҩ лаҳасабала, абри аҩыза аҽазкра цыҧхьаӡа аанкылара исуалуп ҳәа исыҧхьаӡоит.

Сара, хымҧада, ари ақәҧара салахәызаауеит, иаҭаххар, шәара сшәыдҵаалоит.  Шәаргьы сшәыҳәар сҭахуп, Қырҭтәылеи уи ахадаратә партниорцәеи рыбжьара агәреибагамреи аҳәатәеиқәымшәареи аларҵәара иазку абарҭ  аҽазкра цәгьақәа ҷыдала шәыхшыҩ рзышәшьҭырц.

Шәара, атәым тәылақәа рхаҭарнакцәа раҳасабала, иахьа ҷыдала шәацклаҧшроуп иҟашәҵо аҳәамҭақәа ақырҭуа жәлар рҟнынӡа ишнеиуа. Ҳара, абызшәеи, зны-зынла аиҭагареи аганахьала апроблемақәа ҳамоуп.  Абри аҩыза аилымкаарақәа ҳаизыҟазаашьақәа ирҧырхагхар ауеит, ари аганахьала ҿырҧштәқәак шәзаазгар сҭахуп. Америкатә Конгресс Ахаҭарнакратә палата аҧара аушьҭратә комитет аҿы аҵыхәтәантәи аамҭазы  ахцәажәарақәа  шымҩаҧысуаз жәдыруеит, аха, џьоукы ари апроцесс Қырҭтәыла иаҿагылоу "асанкциақәа" раҳасабала аадырҧшыр рҭахын.

Ҳара ҳазынтәгьы иаадыруеит уи шиашам, иахьазы асанкциақәа рзы изакәызаалак шьаҭак шыҟам  - зынӡаскгьы даҽа ҭагылазаашьак ауп иҟоу. Ҳара америкатә ҳпартниорцәа ҳраҭабууп, Қырҭтәыла иҟоу Америка ацҳаражәҳәарагьы уахь инрылаҵаны, дара хыхь сзыхцәажәаз аҭагылазаашьа патуқәҵарала иазныҟәоит. Аха,  абри аҩыза ииашам аинтерпретациа ҳтәылақәа реизыҟазаашьақәа ирҧырхагахар ауеит, уи ҳпартниорра арҧсыҽра иазҿлымҳау ауаа ирыхәеит.
 
Сара ари азҵаарагьы хымҧада сыхшыҩ азысшьҭуеит.  Абри аҩыза даҽа ҿырҧштәык сазааҭгылар сҭахуп  -  апандемиа иадҳәаланы Евроеидгыла аҟны арегулиациақәа рышьақәыргылара  афакт  авизадаратә режим аҧыхра иаанагозшәа аазырҧшыр зҭаху иҟоуп.  Агәра ганы сыҟоуп Қырҭтәыла ишәарҭам атәылақәа рсиа ианырымҵазҭгьы, џьоукы ари афактгьы аиҕаратә аӡбара аҳасабала ишаадырҧшуаз,  ажәлар ргәы каҳаратәы ишыҟарҵоз.

Абри аҩыза афактқәа феикниусқәа ҳәа рыхьӡасҵом, аха ирҿаасҭоу ажәабжьқәа ҳәа рзысҳәар сылшоит, урҭ рызынтәгьы хықкык ауп ирымоу:  ақырҭуа жәлар ҳпартниорцәа рахь агәрагара рцәыӡыр, евроатлантикатә ахықәкы рцәыӡыр, арегион аҿы аҭынчратә еизыҟазаашьақәа рышьақәыргылара иаҧырхагахар  ауп ирҭаху.  Ииашам, ирҿаасҭоу ажәабжьқәа хықәкык ауп ирымоу – ҳаизыҟазаашьақәа рыҧхасҭатәра.  

Ҳазынтәгьы иаадыруеит Украинеи ҳареи ҳпартниорра ҵакыс иамоу. Ҳтәылақәа изхысыз амҩа еиҧшуп, евроатлантикатә интеграциа аганахьала ҳхықәкқәа еиҧшуп. Уажәтәи  аамҭазы, Евроеидгыла, ахатә аҧеиҧш аҳәаақәҵара апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны, «Мрагыларатә партниорра» ассоциациатә алахәылацәа рҭыҧи рҧеиҧши аиҭахәаҧшра ианалаго, ҳареи Украинеи ҳпартниорра арҧсыҽра аҽазкра цыҧхьаӡа амшала,   абри аҭоурыхтә процесс азы ҳтәылақәа ирымоу  анырра еиҵхар ауеит.

Қырҭтәыла аиҳабыра рхырхарҭала апровокациатә ҟазшьа змоу аҳәамҭақәа рыҟаҵара, атәыла аиҳабыра азакәантә мчы рымамзшәа аарҧшра уҳәа, атәымтәыла аинтересқәа зыхьчо аҽазышәарақәа ҩганклатәи ҳаизыҟазаашьақәа ирҧырхагоуп. Шәареи, шәеиҳабырақәеи рахь ааҧхьара ҟасҵар сҭахуп,  Қырҭтәылеи Украинеи реизыҟазаашьақәа аҿиара рымазароуп азеиҧш интересқәа рышьаҭа ала, убри азыҳәан, шәара ишәымоу анырра шәхы иархәаны, ишәылшо ала ари апроцесс шәацхраароуп.  

Хаҭала, сара, акоронавирус амшала ихырҧаз авизит анагӡареи, ҳаизыҟазаашьақәеи традициала иҳабжьаз аиҩызареи реиҭашьақәыргылара сацхраарц сыхиоуп. Евроеидгылеи НАТОи рахь аинтеграциа  иазку, иаҳзеиҧшу ахықәкқәа рынагӡареи Амшын еиқәа апроект қәҿиарала анагаӡареи азыҳәан, абарҭ аизыҟазаашьақәа хымҧада еиҭашақәыргылатәуп,  избанзар ари апроект Қырҭтәылеи, Украинеи, Румынтәылеи, Болгариеи, Ҭырқәтәылеи русеицура иахьыҧшуп.

Иара убас,  акоронавиурс иадҳәалоу,  акыраамҭатәи аекономикатәи асоциалтәи проблемақәа иҟоуп. Шәара шәызынтәгьы ижәбеит атәыла анапхгара еиқәдыршәаз аплан,  уи аекономикатәи асоциалтәи ганахьала  ҭагалан ҷыдала иуадаҩхо  аҭагылазаашьа ахылаҧшра иазкуп,  абри аҩыза аҭагылазаашьа акыраамҭа инагӡахар ауеит.  Ҳара,  ақырҭуа економика аиҭашьақәыргыларазы амҩа ҿыц ҳаҧшаароуп.  Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, ҳекономика,  бжеиҳарала,   атуризм иахьыҧшын. Ҳәарада, иахьа адунеи зехьынџьара аекономика аиҭашьақәыргылара аганахьала апроблемақәа иҟоуп. Ишаабо ала,  уажәазы адунеи аҿы  атуризм абжьааҧнытә формат ашҟа архынҳәра алшара иҟам.  Убри аҟынтә,  Қырҭтәыла, аҿыц хырхарҭақәеи аҿиаразы аҿыц секторқәеи рыҧшаареи, аглобалтә економикаҿы имҩаҧысуа апроцессқәа атәыла ишахәаша  ала рхархәареи алшароуп.

Иара убас,  Қырҭтәыла аекономикатә аҿиара апроцесс аҿы алагала ду ҟазҵоз атуризм аусхкы амшала аамҭак иалагӡаны усҟаҟ хшыҩзышьҭра змамыз  атрадициатә индустриақәеи асекторқәеи рахь ахынҳәра ҳақәшәоит.  Убри аамҭазы ҳпартниорцәа рҟынтә  адгылареи ацхыраареи ҳаурц азыҳәан, ари азҵаара аҵакы ду анаҳшьоит.  

Уажәазы имаҷымкәа апроблемақәа шҳамоугьы,  аҭагылазаашьа еиҕьхап ҳәа ҳгәыҕуеит. Ҳара зхы иақәиҭу алхрақәа мҩаҧаагоит, уи абзоурала,  Қырҭтәыла адемократиа аҿиараҿы аетап ҿыц иалагоит ҳәа сгәы иаанагоит. Ари аетап лабҿаба иаанарҧшуеит Қырҭтәыла ҧхьаҟа излацо ахырхарҭа. Аекономикатә проблемақәа рацәа рыӡбара шҳақәшәогьы,  Қырҭтәыла иаҳа иҕәҕәахоит,  ҳара  Евроеидгыла ашҟа аинтеграциа амҩаҿы аетап ҿыц ахь ҳаиасуеит.

Сара Евроеидгыла аҭоурых здыруеит, убри аҟынтә, агәра ганы сыҟоуп ари аиҿкаара уажәтәи акризис ианалҵлак иаҳа ишыҕәҕәахо, уи аныҟалалак, Қырҭтәыла, иаҳа ирлахҿыху апартниорразы ахатә хәаҧшырақәеи аперспективақәеи рҳәаақәҵареи аконкреттә шьаҿақәа рыҟаҵареи  иазыхиазаауеит  - абри ауп Евроеидгыла аҿы ҳпартниорцәа зегьы ирасҳәо; ҳара аконкреттә шьаҿақәа ҳҭахуп, ҳтәылауаа лабҿаба ирбаша аконкреттә шьаҿақәа ҟаҳҵароуп.

Ҳара аргама иааҳацҳахьеит  абри ҳхықәкы анагӡара аиурц азыҳәан иҳалшо зегьы шыҟаҳҵо.  
Ҳара НАТО ахырхарҭалагьы ҧхьаҟацара наҳагӡароуп.  Апандемиа амшала НАТО аусмҩаҧагатәқәа ихырҧоуп, (урҭ рыбжьара, зҵакы дуу  Defender Europe), аха,  агәра ганы ҳаҟоуп ҳаҧхьаҟа арратә азыҟаҵарақәеи егьырҭ ауснагӡатәқәеи иаҳа ишырацәахо. Иара убас, абри аҩызаҵәҟьа аҵакы амоуп Амшын еиқәа арегион  аидгылареи, аусеицуреи, аҭышәынтәалареи арегионс  аҟаҵара, ари азҵаараҿы Қырҭтәылеи, Евроеидгылеи, НАТОи русеицура иаҵанакәа рацәоуп.

Абри аконкреттә ҽазышәара ҳтәылауаа лабҿаба иднарбоит ҳара алианси европатәи аконтиненти  ҳшазааигәахо. Ҳара лабҿаба иаабоит  ҳстратегиатә партниор, Америка аҟны, арратәи, аекономикатәи, аполитикатәи аимадарақәа иаҳа ишырҭбаатәу.

Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи адәныҟатәи ақәҿиарақәа арегион аҭышәынтәалара иадҳәалоуп. Ҳгәылара иҟоу ҩтәылак рахь, ҳҩызцәа рахь  ааҧхьара ҟасҵар сҭахуп, дара ирыбжьалаз аимак аҭынчмҩала аҭыҧ иқәырҵарц.  Ари аибарххара арегион зегьы цәгьала ианыҧшуеит.  Ҭырқәтәылеи ҳареи ҳстратегиатәи ҳекономикатәи аимадарақәа арегионалтә ҭышәынтәаларазы ахадаратә ҵакы змоу хырхарҭас иаанхоит.

Аҭышәынтәалара аиқәыршәара амзызла, ҳара  амч ахархәара мап ацәаҳкырц ҳаӡбеит, аха, уи аамҭазы,  импыҵахалоу аҵакырадгьылқәа рҿы агуманитартә рыцҳареи,аужьҭратә пунктқәа раркреи, административтә аҳәаатә цәаҳәақәа рҿы ауаа рымҵарсреи ҳҽанраалараны ҳаҟам, уигьы аҵакы ду амоуп.
Ҳара астатус кво ҳзақәшҳаҭхом,  ҳнапаҿы иҟоу ахархәага заҵәы – жәларбжьаратәи ауаажәларра рҟынтә иҳамоу адгылареи зҵакы дуу апартниорцәа зегьы рыбжьара адиалоги ҳхы иархәаны,  адеескалациа еиқәҳаршәароуп. Убри абзоурала, Урыстәыла, Евроеидгыла анаҧшратә миссиа иаҳа иҭбаау аореал аҿы аусура алшара рнаҭароуп.

Уи, усҟаҟ идуум, аха амца аанкылара иазкны  2008 шықәсазы аганқәа еицрыдаркылаз аиқәшаҳаҭра анагӡареи агәреибагара аиҭашьақәыргылареи ахь зхы рхоу ашьаҿа ҟаҳҵар ҳалшоит. Уи ҳзыҟамҵар, адиалог амҩаҧгаразы иҟаҵоу ааҧхьара ашьаҭа ацәыӡуеит. Аҵыхәтәаны, иазгәасҭар сҭахуп, акоронавирус апандемиа адунеи зегьы алхра аҟаҵара аднацалеит  – аиҟәыҭхареи аглобалтә аидгылареи рыбжьара, аимакқәеи аглобалтә аидгылареи рыбжьара.

Қырҭтәыла ахатә алхра ҟанаҵеит  -  ҳара аидгылареи аҭынчреи еиҕьаҳшьоит.  
Иҭабуп!

 
 
Add to Twitter Add to Facebook